-दिलकुमार पाख्रीन
संघियता, धर्म निरपेक्ष, सामाजिक न्याय, समानता, गणतन्त्र र पहिचान। यी बिसयहरु हेर्दा ठ्याक्कै कुनै राजनैतिक दलले उठाउने मुद्दा भन्दा केही फरक छैन। तर यो आदिवासी जनजाती महासंघले बोकेको मुद्दाहरु हुन। आदिवासी भन्ने बित्तिकै आदिमकालदेखी बसोबास गरेका भन्ने बुझिन्छ। ठेट नेपालिमा “रैथाने” पनि भनिन्छ। जसले आदिमकालदेखी निश्चित ठाउँमा बसोवास गर्दै आफ्नै भाषा, संस्कार, संस्कृति, भेषभुषा, रहनसहन अथवा समग्रमा एउटा परम्परा बनाएका हुन्छन तिनिहरु आदिवासी हुन। त्यसरी बसोबास गरिएको जाती वा समुदायलाइ बिस्थापित गर्न कुनै पनि किसिमको भौगोलिक, धार्मिक वा अन्य कुनै पनि किसिमका अतिक्रमण गरेर नयाँ संरचना निर्माण गर्दै तिनिहरुलाइ भाषिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र सबै तवरले माथी उठ्न नदिन जुन किसिमको दमन गरिन्छ त्यसपछी तिनिहरुको मानव बिकास क्रम सुस्त हुन्छ। जब मानव बिकास क्रम सुस्त हुन्छ अथवा त्यो अन्य जाती समुदाय भन्दा पछाडि रहन्छ भने त्यस्तो अवस्थाको जाती वा समुदयलाइ जनजाती भनिन्छ। जनजाती हुन अन्यत्रबाट बसाइँसराइ भएर आएर बसोबास गर्दै गरेको हुनुपर्छ। नेपालको सन्दर्भमा आदिवासी भनिएका नेपालमा बसोबास गरिरहेका जातिहरुम्ध्यका ५९ जातिहरु पनि भुगोलका विभिन्न क्षेत्रबाट बसाइँसराइ गरेर आएर आदिमकाल देखि बसोबास गरेको किंवदन्तीलाई आधार मानेर आदिवासी जनजाती बनेको पाइन्छ। पछिल्लो समयमा मंगोल नेश्नल अर्गनाइजेसनले आदिवासी भनिएकाहरु मुलवासी हुन भन्ने तर्क राख्दै आइरहेको पाइन्छ। वास्तवमा अहिले आदिवासी भनिएकाहरु अन्यत्रबाट बसाइँसराइ गरेर आएर बसोबास गरेको कुरा यदि गलत सावित हुन्छ भने ती आदिवासीहरु मंगोल नेश्नल अर्गनाइजेसनले भने जस्तै नेपालको मुलवासी नै हुन।
माथी उल्लेख भए जस्तै १८२५ तिरबाट नेपाल भन्ने शब्दको उत्पती हुनुभन्दा पहिलेदेखी आफ्नो परम्परा बनाएर बसोबास गरिरहेका आदिवासीहरुमाथी भौगोलिक अतिक्रमण गरियो। शाह बंशिय एकतान्त्रीक ब्यबस्था बसाउन त्यहाँका सबै आदिवासीहरु माथी कब्जा जमाइयो। अन्ततः मैले मथी भने जस्तै भाषिक रुपमा, शैक्षिक, धार्मिक, साँस्कृतिक रुपमा एकतन्त्रीय संरचनाको निर्माण गर्दै आफ्नो भाषा,संस्कार, संस्कृति, धर्म सबै माथी प्रतिबन्ध लगाएर जबर्जस्ती आयतित धर्म लादियो। धर्म, संस्कार, संस्कृति, भाषा यति कडाइका साथ लादियो कि ती अतिक्रमणमा परेका जाती समुदायहरुले आफ्नो भाषा, धर्म, संस्कार, संस्कृति मानेको पाइएमा जिउँदै खुट्टामा रसिले बाँधेर रुखमा झुन्ड्याएर छाला काढिन्थ्यो त्यो जिउँदो ईतिहास अझै धन्कुटाको छिन्ताङतिर पाउन सकिन्छ। हिन्दु धर्मको पर्वहरुलाइ मात्रै राष्ट्रिय पर्वको रुपमा मनाउन दवाव दिइयो। हिन्दु धर्मको पर्वहरु सबै राष्ट्रिय पर्वको रुपमा सुरक्षीत छन। उनिहरुले न हाम्रो धर्म संकटमा पर्यो भनेर भन्न परेको छ न पर्वलाइ राष्ट्रियकरण गर्नुपर्यो भन्न परेको छ। न त सार्वजनिक बिदाको व्यबस्था गर्नुपर्यो भनेर राज्यसंग रोइकराइ गर्नुपरेको छ। यति सम्म कडाइका साथ लादिएको थियो कि दशैँमा प्रत्यक घरमा खसी, बोका, राँगा, भाले जे छ काटेर दुवै हात रगतमा डुबाएर ढोकामा दस औंलाको रक्तछाप लगाउन पर्थ्यो। त्यो गर्यो वा गरेन भनेर जोगिको भेषमा गाउँ गाउँ सेना परिचालन गरिन्थ्यो। यदि कसैले ढोकामा रक्त छाप गरेको छैन भने तिनिहरुलाइ अमानवीय व्यबहारद्वारा सजाय दिइन्थ्यो। त्यसो गर्दा बाध्यताले उनिहरुले आफ्नो पर्व संस्कार संस्कृति र धर्म बिर्सन पर्थ्यो। अन्ततः एक पुस्ता दुई पुस्ता गर्दै उनिहरुले बिर्सँदै गए र अहिले धेरैले आफ्नो वास्ताविक धर्म संस्कृति बारे जानकारी नै छैन।
जब जबर्जस्ती सबै कुराहरु लादिए ती भाषा नयाँ भए, संस्कार, संस्कृति नयाँ भए, सबै नयाँ भए पछि तिनिहरु त्यसै पनि हरेक कुरामा पछि पर्दै गए। अवस्य पनि ति लाद्नेहरु माथी हुने भए किनकी स्कुलमा गए तिनिहरुको भाषा छ। राज्य संचालनमा तिनिहरुको भाषा छ। तिनिहरुलाइ आफ्नै भाषा बोल्न पक्कै अफ्ठ्यारो छैन। तिनिहरुको धर्म मान्न, तिनिहरुको संस्कार संस्कृती मान्न असहज अलिकती पनि छैन त्यसैले तिनिहरु कुनै असहजता बिना नै राज्यको पहुँचमा पुग्छन। एउटा उदाहरण म यहाँ पस्किन चहान्छु। तामाङहरु आफ्नो भाषा हुँदा हुँदै पनि बाध्याताले खस भाषामा विभिन्न परीक्षा दिन बाध्य परिरहेका छन। जसमा तामाङहरुले उच्चारण गरेका शब्दहरुको आधारमा फेल गराइन्छ। जस्तै: “म घर जान्छु” भन्न पर्दा तामाङहरुले “मा घार जान्छु/ मो घार जान्छा।” भन्छन। किनकी तामाङ भाषामा आकार बिनाको कुनै शब्द नै हुँदैन। तामाङ भाषाको आधारमा हो भने तामाङले बोलेको ठिक र खस भाषामा बोलेको गलत छ। तर खस भाषामा परीक्षा दिनुपर्ने बाध्याता बनाइएकोले तामाङ फेल हुन्छ। उसले कुनै सरकारी निकायमा वा कुनै ठाउँमा जागीरको अवसर पाउँदैन। मगर र नेवारहरुलाइ “तिम्लाइ” भन्नू पर्ने ठाउँमा “टिम्लाइ” मात्र के भन्नू पर्छ तिनिहरु त्यहिँ अयोग्य ठहरिन्छन। जबकी तिनिहरुको भाषामा “त” भन्ने अक्षर नै हुँदैन र तिनिहरुको टोन “त” मा कहिल्यै जाँदैन। तर कहिल्यै तिनिहरुलाइ मात्री भाषामा परीक्षा दिएर योग्य हुने अवसर राज्यले दिएन। बरु झन तिनिहरुलाइ त्यस्तै जटिलतामा फसाएर आफू योग्य बन्दै तिनिहरुलाइ तल पारिरहे। राज्यले कम्तिमा जसरी कुनै क्षेत्री वा ब्राह्मणले तामाङ, नेवार, शेर्पा, राई वा कुनै आदिवासीको भाषामा लोक सेवा परीक्षा पास गरेर योग्य हुन सक्दैन त्यसरी नै तामाङ, राई, लिम्बू, गुरुङ, मगर जस्ता आफ्नै भाषा संस्कार भएका आदिवासीहरुले खस भाषामा परीक्षा दिएर योग्य बन्न सक्दैनन र त्यसको लागि मात्री भाषा ब्यबस्था गरेर आफ्नो देशको नागरिकलाइ सामाजिक न्याय दिनुपर्छ भन्ने हेक्का राख्नु पर्छ। कथमकदाचित भोलि आदिवासीको कुनै पनि जातिको नेतृत्वमा देश आयो र त्यो नेतृत्व आएकै जातिको भाषा, धर्म, संस्कार संस्कृती लादेर हिजोको शहा वंशिय हिन्दु साशकले जस्तै गरे भने क्षेत्री ब्राह्मणले न्यायको महसुस गर्न सक्छ? के त्यतिबेला क्षेत्री ब्राह्मणले यो देशमा अपनत्व महसुस गर्न सक्छन? सक्दैनन भने यो कुराको हेक्का राख्न जरुरी छ कि अहिले आदिवासीहरुले पनि न्यायको महसुस गर्न सकिरहेका छैनन। र यो देशमा अपनत्व प्रत्याभूत गर्न सकिरहेका छैनन।
सांस्कृतिक रुपमा पनि यति दमन भएको छ कि त्यसको हिसाब गर्ने अहिलेसम्म कुनै यन्त्र बनेको छैन। पछिल्लो समयमा देशका विभिन्न जातिहरुले आफ्नो संस्कार संस्कृतिको जगेर्न गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता सहित राज्यमा विभिन्न खाने दवाव दिएता पनि धार्मिक र सांस्कृतिक विभेदको अन्त्य हुन सकेको छैन। दशौँ बर्षे सशस्त्र माओवादी जनयुद्धले थुप्रै सहिद पाए। थुप्रै कागजी परिवर्तन पाए तर ब्यबहारिक परिवर्तन पाउन सकेन। जनताले स्वेच्छाले राज्यसंग विभेद, उत्पिडन र दमनको विरुद्धमा जति न्यायको लागि भनि लडे पनि अन्तमा सत्तामा पुग्ने भनेको तिनै जाती रहे जसको राज्यको नेतृत्व संग राम्रो साँठ गाँठ र हरेक कुराले निकट थियो। साँच्चै भन्ने हो भने आमूल परिवर्तनका लागि विरगती पाएका ९०% सहिदहरु आदिवासी मुलका छन। तर नेपाल बनेको झन्डै तीन शताब्दी पुग्दा सम्म कुनै इतिहासले देशको नेतृत्वमा आदिवासी पुगेको कुरा लेख्न सकेन। आदिवासी असक्षम भएर होइन। असक्षम बनाएर हो। उत्पिडनमा परेका होइनन पारिएको हो। धर्म निरपेक्ष भनेर ज्यान आहुती दिनेहरुले खै के पाए आज सम्म पनि गोरु काटेको आरोपमा जनताले जेल जीवन बिताउन परेकै छ। कागजमा गणतन्त्र लेखेर जनताले के पाए ? दर्जनौं राजा? संघियता कागजमा लेखेर के पाए जनताले ? प्रत्येक प्रदेशमा एक एक राजा? न धर्म निरपेक्ष, गणतन्त्र र संघियताको मर्म त्यस्तो हुन्छ न संरचना नै त्यस्तो हुन्छ। तर त्यसलाइ गलत प्रयोग गरेर उहीँ एकात्मक संरचनाको संरक्षण तिर लागि परिरहेका छन।
यी सबै खाले दमन उत्पिडनको विरुद्ध समानताको लागि आदिवासी जनजाती महासंघ र आदिवासी अभियान्ताहरुले आदिवासी आन्दोलन गरिरहेका छन। आदिवासी जनजाती महासंघ र आदिवासी अभियान्ताहरुको मान्यता भनेको माथी भने जस्तै जब आदिवासीको नेतृत्वमा देश आउँदा जबर्जस्ती क्षेत्री ब्राह्मणलाई आदिवासीको भाषा धर्म लाद्दा न्याय र अपनत्वको महसुस गर्दै सक्दैनन त्यसरी नै हामिले पनि न्याय र अपनत्वको महसुस गरेका छैनौँ त्यसैले सबैलाइ हेर्ने जनर एउटै गर। जसरि राज्यमा पहुँच भएका जातिले देशको नागरिकता लिएका छन त्यसरी देशका नागरिकता लिने सबै नागरिकलाइ एउटै व्यबहार गर भनेर दवाव दिने नै हो। विभिन्न प्रेस बिज्ञप्ती र सम्बन्धित ठाउँमा निवेदन पेश गर्दा कानमा तेल हालेर बसेपछी सडक र सदनबाट आन्दोलन सुरु गरेर राज्यलाइ दवाव दिइरहेका छन। त्यसै कार्यलाइ निरन्तर र अझ सशक्त ढङ्गले दवाव दिन रोजगारिको सिलसिलामा प्रवासमा कार्यरत आदिवासिहरुले समेत आदिवासी जनजाती महासंघ शाखाको स्थापना गरि महासंघ केन्द्र र आदिवासी आन्दोलनका अभियान्ताहरुलाइ आफ्नो तर्फबाट साथ समर्थन दिइरहेका छन।
मलाइ लाग्छ, देशमा यत्तिका परिवर्तनका लागि रगत बगाउँदा सम्म समानता कायम हुँदैन भने प्रत्येक आदिवासिको रगत उम्लिनुपर्छ। चाहे त्यो दुनियाँको जुनसुकै कुना कान्दारामा किन नहोस। त्यो आदिवासीको दायित्व पनि बन्छ, कर्तव्य अनि अधिकार पनि। त्यसैले अबको आदिवासीको सामाजिक न्याय, समानताको आन्दोलन झन बढी सशक्त बन्नुपर्छ ता कि राज्यलाइ आफ्नै ढुकुटी सम्झने एकात्मक नशलवादिहरुको दिमागमा यो घुसोस कि “आदिवासीहरुले ब्राह्मणवादी शक्तिलाइ अहिले सम्म तिमिहरुले हामिलाइ दमन गर्यौ अब हामी तिमिहरुलाइ त्यसको बदला लिन्छौँ भनेका होइनन। वलकि उनिहरुले त जे जति भए त्यो ईतिहास बन्यो अब सबैलाई समान अधिकार बाँडौँ भनेका हुन।”
