अनिल कुमार चौधरी
लहान (सिरहा)
सिरहाको लहान नगरपालिका–१५ स्थित हात्तीदह सिमसार पर्यटकीय क्षेत्र अहिले मधेश प्रदेशकै आकर्षक पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकास हुँदै गएको छ। स्थानीय आदिवासी थारु समुदायको सक्रिय पहल, सामुदायिक वनको संरक्षण र पर्यापर्यटन प्रवर्द्धनका कारण यहाँ दैनिक हजारौँ आन्तरिक तथा भारतीय पर्यटक पुग्ने गरेका छन्।
थारु समुदायको बाहुल्यता रहेको यस क्षेत्रमा कोईरालो खोला सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहले ५६ हेक्टर वन र ११ हेक्टर सिमसार क्षेत्र संरक्षण गर्दै आएको छ। वि.सं. २०७४/७५ देखि पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकासको काम सुरु भएको र २०७५/७६ देखि पर्यापर्यटन कार्यक्रम औपचारिक रूपमा सञ्चालन गरिएको हात्तीदह सिमसार पर्यटकीय क्षेत्र तथा कोईरालो खोला सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहका अध्यक्ष रुद्र नारायण चौधरीले जानकारी दिनुभयो।
उहाँका अनुसार करिब १७–१८ वर्षअघि पूर्वी क्षेत्रबाट आउने जंगली हात्तीहरू यही दहमा बस्ने र स्थानीयलाई दुःख दिने गरेका कारण यस स्थानको नाम हात्तीदह रहन गएको हो।
जिल्ला डिभिजन वन कार्यालय, लहानको सहयोगमा पर्यटकीय पूर्वाधार निर्माण भएपछि यहाँ पर्यटकको आगमन उल्लेखनीय रूपमा बढेको अध्यक्ष चौधरीको भनाइ छ। पर्यटन विस्तारसँगै स्थानीयले होटल, वनस्टे, चमेना गृह, बोटिङ सेवा तथा अन्य पर्यटन व्यवसायमार्फत रोजगारी र आम्दानीको अवसर पाएका छन्।
यसै वर्षदेखि हात्तीदह सिमसारले वनस्टे (Forest Stay) र चमेना गृह सञ्चालनमा ल्याएको छ। हरियाली वन, शान्त वातावरण, दहमा बोटिङ, बाल उद्यान, चिडियाखाना तथा दुलही झुलालगायतका संरचनाले पर्यटकलाई आकर्षित गरिरहेका छन्।
पर्यटन प्रवर्द्धनसँगै सिरहा, सप्तरी, उदयपुर लगायत नेपालका विभिन्न जिल्लाका साथै छिमेकी मुलुक भारतबाट समेत पर्यटक आउने गरेका छन्। यसबाट वार्षिक करिब रु. ४५ देखि ५० लाख सम्म आन्तरिक आम्दानी हुने गरेको व्यवस्थापन पक्षले जनाएको छ।
स्थानीयको विश्वासमा आदिवासी जनजातिको पहिचान, सामुदायिक वन संरक्षण र पर्यापर्यटनलाई एकैसाथ अघि बढाउन सकिने सफल उदाहरण हात्तीदह सिमसार बनेको छ। यस मोडेलले अन्य सामुदायिक वनलाई पनि संरक्षणसँगै आयआर्जनमुखी कार्यक्रम सञ्चालन गर्न प्रेरणा दिएको उनीहरू बताउँछन्।
यद्यपि, स्थानीय वन उपभोक्ताहरूले REDD+ र DGM जस्ता कार्यक्रमले नेपालका धेरै सामुदायिक तथा निजी वनमा काम गरिरहेको भए पनि सिरहा जिल्लाका सामुदायिक वनमा अपेक्षित कार्यक्रम सञ्चालन हुन नसकेको गुनासो गरेका छन्। उनीहरूले यस्ता कार्यक्रम हात्तीदह क्षेत्रमा पनि विस्तार गर्न सके वन संरक्षण, जैविक विविधता संरक्षण, जलवायु अनुकूलन तथा स्थानीय समुदायको आर्थिक सशक्तीकरणमा महत्वपूर्ण योगदान पुग्ने विश्वास व्यक्त गरेका छन्।
हात्तीदह सिमसारले आदिवासी जनजातिको नेतृत्वमा सामुदायिक वन संरक्षण, जैविक विविधता संवर्द्धन र पर्यापर्यटन विकासलाई सफलतापूर्वक जोडेको उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ। यस्ता पहललाई राज्य, स्थानीय सरकार तथा विकास साझेदार संस्थाले थप प्रोत्साहन गर्न सके संरक्षणसँगै स्थानीय आर्थिक समृद्धिको दिगो आधार निर्माण हुन सक्छ।
