प्रकाश थाम्सुहाङ
तेह्रथुम जिल्ला बसन्तपुरमा अवस्थित लालीगुराँस नगरपालिका विभिन्न प्रजातिका गुराँसका कारण प्रसिद्ध ठाउँ हो । यो ठाउँले यतिबेला विश्वको ध्यान आकृष्ट गरिरहेको बेला छ । कारण, यहाँ स्थापना भएको चोलुङ पार्क । चोलुङ पार्कमा रैथाने विभिन्न वनस्पतिहरू जस्तै गुराँस, चाँप, कटुस आदि फुलेकोफलेको देख्दा मन मखलेल हुन्छ । तस्बिर, सामाजिक संजालहरूमा मात्र देखिरहेको चोलुङ पार्क पुग्ने मनमा हुटहुटी उहिले देखि थियो । यो पार्कको डिजाइनर लेखक, मुन्धुमविद लालीगुराँस नगरपालिकाका नगरप्रमुख अर्जुनबाबु माबुहाङ हुन् सुनेको थिएँ । मेरो बसोबास इलाम र तेह्रथुम खासै टाढा त होईन । फेरि तेह्रथुम मेरो आमाको मावल । तर तमोर तरेर आठराई पुगेको बाहेक म तेह्रथुमको भुगोलसँग परिचित थिइँन । अन्तत त्यो दिन पनि आयो । म आमाको मावल तेह्रथुम जाने भएँ । म चोलुङ पार्क पुग्ने भएँ । दुईहजार एकासी साल चैतको महिना हामी इलाम,पान्थर,झापा,सुनसरी र काठमाडौका करिब दुई दर्जन कविहरू बसन्तपुरको चोलुङ पार्कमा भेला हुँदैछौँ । हामीलाई निम्तो आयोजक लालीगुराँस नगरपालिका, बसन्तपुरबाट प्राप्त भएको छ । फेसबुकमा कुदिरहेको पोस्टर हेर्दा थाहा हुन्छ , कार्यक्रम कविगोष्ठी हो । कार्यक्रममा प्रमुख अतिथि चर्चित कवि अहिलेका आख्यानकार श्रवण मुकारुङ छन् । अन्य आमन्त्रित कविहरुको नाम पढ्दा कविगोष्ठी भव्य हुनेमा म विश्वस्त हुन्छु । खुशीको कुरो, कार्यक्रम चोलुङ पार्कमै सम्पन्न हुने रहेछ । भखर्रै टाईम म्यागजिनमा प्रकाशित लेखले चोलुङ पार्कको चर्चा थप चुलिएको छ । म बसन्तपुरको चोलुङ पार्क पुग्न व्यग्र उत्सुक भईरहेछु ।
इलामबाट बिहानै यात्रा शुरु गर्दा चैत्र महिना भएपनि दिन केही धुम्मिएको छ । इलामको मौसमको भर हुन्न भन्ने कथन प्राय चरितार्थ हुने गर्छ । छिनमा घाम लाग्ने छिनमै हुस्सु लाग्ने, यो हुस्सु र घामको लुकामारीलाई पछाडि छाड्दै हामी फेदेन तर्फ यात्रारत छौँ । फेदेनमा भेटिन्छन् अर्का कवि , पत्रकार गिरिराज बाँस्कोटा । अबको सहयात्री उनी पनि हुन् । यहाँबाट हामी माझीटार हुँदै तमोर तरेर आठराई पुग्छौँ । उहिले उहिले आठराई आउँदा पुरापुरी हिड्नु पर्थ्यो । अहिले बाटो पक्की राम्रो छ । यो मध्यपहाडी लोकमार्ग हो । हाम्रो यात्रा यही लोकमार्ग पछ्याउँदै अगाडि बढ्छ । वैदेशिक रोजगारको प्रभाव हो या बसाइँ सराईको प्रभाव गाउँहरू सुनसान देखिन्छन् । फेदेन कटेदेखि उतिबिधि गाडीहरु भेटिन्नन् । पर्यावरण सकटलाई ख्याल नगरी पहाडमा बनाईएका चौडा राजमार्गमा गुड्दै , पहाडको टुप्पोमा बनेका भिमकाय कंक्रिट भवनहरु रमिता हेर्दै हामी यात्रारत छौँ । तर गाउँमा मान्छे साँच्चै नै कम छन् । त्यसो त हामी होमो सेपियन्स मानवहरु, हाम्रो इतिहास नै फिरन्ते रहेछ । अवसरको खोजिमा , जीवन बचाँइलाई थप सुन्दर बनाउन मानिसहरु हिजोदेखि आजपर्यन्त यात्रारत छन् । मध्यदिनमा फेदाप पुग्छौँ हामी । याङनाम, सुर्केनागीमा फेदापे काका हुनुहन्थ्यो । खास उहाँको थर कुरुम्बाङ । अहिले बुझ्छु, उहाँ फेदापबाट आएको कारण फेदापे हुनुभएछ । डाँडामा बसेको फेदाप गाउँपालिकाको केन्द्र कोक्लेबुङ बजार सुन्दर रहेछ । बजार छाडेर ओरालो लाग्छौँ । खोला भेटिन्छ । यो खोरङ्गा खोला रहेछ । गीतमा धेरै सुनिएको खोरङ्गा खोलामा पानी कम छ । त्यसो त चैत्र महिना भएर होला । फेरि अहिले अधिंकाश पहाडी खोलाहरु हाईड्रो पावरको प्रहारले निम्छरो भएका छन् । बिकास र पर्याबरण बिच तालमेल कम भएको यात्रामा थाहा पाउँछौ । खोला तरेपछि चिटिक्क मिलेका खेतका गराहरु देखिन्छन् । छन् केही घरहरु पनि । यो ठाउँलाई हलिमेला भनिदोँ रहेछ । यो ठाउँमा उहिले मेला लाग्थ्यो रे । सम्भवत अहिले लाग्दैन । गाउँमा लाग्ने प्रसिद्घ मेलाहरु यतिबेला बिलुप्त प्राय छन् । यस्ता मेलाहरु गाउले संस्कृतिको सुन्दर पक्ष हुने गर्थ्यो ।
हलिमेलादेखि उकालै उकालो यात्रापछि हामी म्याङलुङ बजार पुग्छौँ । यो बजार तेह्रथुम जिल्लाको सदरमुकाम पनि हो । यो बजार देखि अलि मुनि तुम्वाम्फे गाउँ मेरो आमाको मावल , सुनेको थिएँ । म्याङलुङ मेरो आमाको मावल भूमि पहिलो पटक टेक्दैछु । बजारको बसपार्क छेउमै रहेछ बिरालोको मुर्ति । त्यहाँ हामी फोटो खिच्छौँ । अनि हामी लाग्छौँ जिरीखिम्ती तिर, जहाँ हाम्रो खाजा खाने योजना छ । चिल्लो फराकिलो सडक । एकाध गुड्ने सवारी साधनहरु । गाडीको झ्यालबाट टाढा बाहिर आँखा पुर्याउँछु । छन् लश्करै मिलेर बसेका पहाडहरु । स्वाभाविक रुपमा कुनै पहाड अग्ला छन् त कुनै होचा । पहाडमा मोति झैं टल्किरहेका जस्ता पाताले छाएका घरहरु देखिन्छन् । गाउँमा खर विस्थापनमा परेको छ । यतिबेलाका घरहरु जस्तापाताले सजिएका छन् । जस्तापाता मोती झैँ कहाँ सेतो मात्र छ र ! अहिले रङ्गीन पनि आउन थालेको छ , निलम झैँ । जिरीखिम्ती , पहिले निकै सुनिएको नाम , सुन्दर सानो बजार रहेछ । त्यहाँ खाजा खान्छौँ हामी । खाजा खाएर बाटो लाग्दा दिन ढल्नै लागेको छ । अन्तत लालीगुराँस नगरपालिका बसन्तपुर पुग्छौ । अन्य ठाउँबाट आएका कवि साथीहरुसँग नि भेट हुन्छ । चोलुङ पार्क बिहान घुम्ने सल्लाह हुन्छ । बसन्तपुर क्षेत्र लालीगुराँसको लागि प्रख्यात क्षेत्र हो । त्यसकारण पालिकाको नाम लालीगुराँस राखिएको हुनुपर्छ ।
लामो प्रतीक्षा पछिको एक बिहान, समयमै उठ्छु म । पूर्वबाट उदाएको घामको लाली झ्याल हुँदै कोठामा प्रवेश गरेको छ । आजको दिन घमाईलो, रमाईलो हुने छाँटकाँट हो यो । बाहिर सडकमा सवारी साधनहरु गुड्न थालिसकेका छन् । बसन्तपुरको राजमार्ग ब्यस्त रहेछ । यहाँबाट तल गए धनकुटा, धरान उँभो गए संखुवासभा पुगिने रहेछ । यहाँबाट म्याङलुङहुँदै अन्यठाउँ पनि पुगिने रहेछ । अहिले लालीगुराँस नगरपालिकाको बसन्तपुर क्षेत्र पर्यटकीय क्षेत्रपनि हो । लालीगुराँसको लागि प्रसिद्घ तिनजुरे र याक्थुङ मुन्धुम संस्कृतिमा आधारित चोलुङ पार्क पर्यटकको लागि रोज्जाको ठाउँ भएको छ । यतिबेला हामी चोलुङ पार्क जाँदैछौँ । कटुस र लालीगुराँसको पातलाई मन्द हल्लाईरहेको बतास, प्राचीन ठाउँको यात्रा अनुभूत गराउने ढुङ्गाको सिंढी, युमाको खाट, मुन्धुममा वर्णित उपाख्यानसँग मिल्दो गरि निर्माण गरिएको ढुङ्गाको संरचना, साम्बाको मुन्धुमी मन्त्रोचारण, विभिन्न प्रजातीका मनमोहक बोटविरुवा, फूलहरुले हामीलाई चोलुङ पार्कमा स्वागत गर्छन् । वेग्लै शान्त र आध्यात्मिक माहौल । मनले डिभाइन अनुभूति गरिरहेछ । रैथाने सिप, सामाग्री र प्रविधिले बनाईएका सङ्ग्रहालय घरहरु उस्तै आर्कषक ! सिमेन्ट प्रयोग नगरी भव्य संरचना निर्माण गर्न सकिँदो रहेछ त । धेरै पहिलेदेखि आउन चाहेको ठाउँ आईपुग्दा मन प्रफुल्लित भएको छ । लाग्छ, म एक मुन्धुममा वर्णित पात्र हुँ । म मुन्धुममा वर्णित समय र कथा यतिबेला बाँचिरहेछु । कस्तो भव्य परिकल्पना ! नगरप्रमुख अर्जुनबाबु माबुहाङ आफैमा मुन्धुमविद भएको परिणाम हुनुपर्छ । कलात्मक निर्माण गरिएको रहेछ ढुङ्गेधारा, अहिले गाउँबाट विलुप्त भएका छन् यस्ता ढुङ्गेधाराहरु । यसरी परम्परा र प्राचीनता जोगाउनु महत्वको कार्य हो । धारा देखि थोरै पर छ एउटा बुढो आर्कषक रुख । जहाँ छ सिङदुङ पक्वा ( रुखको टोडकामा जमेको पानी ) , रुखको फेदमा छ लुङदुङ पक्वा ( ढुंगाको खोपिल्टामा जमेको पानी ) । यहि पानी उघाउँदै छर्किएर साम्बा रुद्र तिल्लिङले हामीलाई साम् लिङ्गा ( सास भर्ने÷ आयु थप्ने ) अनुष्ठान गरिदिन्छन् । हामीमा विश्वास जाग्छ, हाम्रो सास भरिएको छ । आयु थपिएको छ ।
चोलुङ पार्कको केन्द्रमा छ भव्य पटाङगिनी । जहाँ अग्लो ढुंगा गाडिएको छ । यो उहिलेका याक्थुङहरु चुम्लुङ बस्ने ठाउँको परिकल्पनाले बनाईएको रहेछ । चोलुङ पार्कले आयातित आधुनिकता होईन परम्परा, इतिहास , रैथाने संस्कृतिको वकालत गर्दोरहेछ । सङ्ग्रहालयमा संकलित सामाग्रीहरु पनि महत्वका रहेछन् । जहाँ लिम्बुवानको राजनैतिक इतिहास देखि संस्कार, संस्कृति , भूगोल र समाज बुझ्नलाई आवश्यक सामाग्रीहरू संकलित गरिएका रहेछन् ।
दिउँसो एक कार्यक्रमबिच देशका विभिन्न ठाउँबाट आएका कविका कविताहरु चोलुङ पार्कमा गुन्जिछ । यस्तो महत्वको ठाउँमा काव्यगोष्ठी हुनु सुन्दर कार्य हो । सुन्दर चौर अर्थात् नागी, याक्थुङ संस्कृति झल्कने परम्परागत घर, घरमा सङ्ग्रहालय । त्यहाँ छ ऐतिहासिक र किम्ती खजाना । लिम्बूवानको इतिहास बारे बुझ्न सङ्ग्रहालय राम्रो स्रोत हो, लाग्यो । संस्कृति, परम्परा, इतिहास, प्रकृति र कविताको फ्युजनले पार्कको माहौल अलौकिक बन्छ । जस्तो कवि श्रवण मुकारुङ सुनाउँछन् –
आँसु नआउँदै
तस्बिर आउँछ
आँसु पलाउँदा
सम्झना झाँगिन्छ
क्षितिज धमिलिन्छ
आँसु झर्दा
आँखामा खस्छ
बालक चल्मलाउँछ
आँसु पुछ्दा
चुरा बज्छ
आँखामै खरानी पस्छ
आँसु सुक्दा
उज्याले हुन्छ
दैलो उघ्रिन्छ
यसरी आँसु बाहिरियो भने त ठीकै छ
भित्रै रहिरह्यो भने
के के हुन्छ , के के हुन्छ
आँसु सम्हाल्ने त मन हुन्छ
नसके रुमाल हुन्छ
भन ए परदेशी !
तिमीले पसिना पुछ्ने रुमाल
सपनामा फूल हुन्छ ?।
